द गोल्डेन रोड’: प्राचीन भारतीय सभ्यताको विश्वव्यापी प्रभाव
विलियम ड्यालरिम्पलको पुस्तक ‘द गोल्डेन रोड: हाउ एन्सियन्ट इन्डिया ट्रान्सफर्म्ड द वर्ल्ड’ ले प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपले विश्वको आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक विकासमा पुर्याएको योगदान उजागर गर्छ। सन् २०२४ मा प्रकाशित यस कृतिले विश्वइतिहासमा प्रायः ओझेलमा परेको दक्षिण एसियाको भूमिकालाई अगाडि ल्याउँछ। लेखकका अनुसार करिब डेढ हजार वर्षसम्म यो क्षेत्र वस्तु, ज्ञान र विचारको महत्त्वपूर्ण केन्द्र थियो, जसको प्रभाव लालसागरदेखि प्रशान्त महासागरसम्म फैलिएको थियो।
लेखक ड्यालरिम्पल सन् १९६५ मा स्कटल्यान्डमा जन्मिएका इतिहासकार तथा यात्रावृत्तान्तकार हुन्। क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका उनले भारतीय उपमहाद्वीपको इतिहास, संस्कृति र धार्मिक जीवनबारे व्यापक लेखन गरेका छन्। उनका चर्चित कृतिहरूमा ‘ह्वाइट मुगल्स’, ‘द लास्ट मुगल’, ‘रिटर्न अफ अ किङ’ र ‘द अनार्की’ पर्छन्। ‘ह्वाइट मुगल्स’ ले प्रतिष्ठित वुल्फसन इतिहास पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो। ऐतिहासिक अनुसन्धानलाई मानिस, स्थान र घटनाका रोचक कथासँग जोडेर प्रस्तुत गर्नु उनको लेखनको विशेषता हो।

यस पुस्तकमा ‘स्वर्णमार्ग’ कुनै एउटै सडकको नाम होइन; यो व्यापार, यात्रा र बौद्धिक आदानप्रदानबाट बनेको व्यापक सम्पर्क सञ्जालको अवधारणा हो। त्यस सञ्जालले भारतीय उपमहाद्वीपलाई रोमन संसार, पश्चिम एसिया, चीन र दक्षिणपूर्वी एसियासँग जोडेको थियो। यहाँ चर्चा गरिएको ‘भारत’लाई आजको राष्ट्रको राजनीतिक सीमाभित्र मात्र बुझ्न मिल्दैन; पुस्तकको विषय प्राचीन दक्षिण एसियाको व्यापक सभ्यतागत संसार हो। ड्यालरिम्पलले यस क्षेत्रलाई बाहिरी प्रभाव ग्रहण गर्ने ठाउँका रूपमा मात्र नभई विश्वलाई प्रभावित गर्ने सक्रिय केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
व्यापार पुस्तकको एउटा प्रमुख आधार हो। रोमन साम्राज्यसँगको आर्थिक सम्बन्धले प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व देखाउँछ। व्यापारिक सम्पर्कसँगै कला, धार्मिक विश्वास, साहित्य र ज्ञान पनि टाढाटाढाका समाजसम्म पुगे। लेखकको व्याख्यामा आर्थिक समृद्धि र सांस्कृतिक प्रभाव आपसमा जोडिएका थिए। मानिसहरूको आवतजावतले वस्तुको विनिमयसँगै विचारको प्रसारका लागि पनि अवसर सिर्जना गर्यो। यस अर्थमा ‘स्वर्णमार्ग’ धनसम्पत्तिको यात्रासँगै ज्ञान र कल्पनाको यात्रा पनि हो।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रसार अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो। चीनमा बौद्ध धर्मको विस्तार र दक्षिणपूर्वी एसियामा हिन्दू परम्पराको प्रभावले उपमहाद्वीपका विचारहरू कति व्यापक रूपमा फैलिएका थिए भन्ने देखाउँछन्। कम्बोडियाको अङ्कोर वाट यस प्रभावको उल्लेखनीय उदाहरण हो। मन्दिर, मूर्ति र धार्मिक आख्यानमार्फत फैलिएको सांस्कृतिक सम्बन्धले विभिन्न समाजको कलात्मक अभिव्यक्तिलाई आकार दियो। पुस्तकले धर्मसँगै सङ्गीत, नृत्य, साहित्य र पौराणिक कथाहरूलाई पनि यस लामो अन्तरसांस्कृतिक यात्राका महत्त्वपूर्ण अङ्गका रूपमा समेट्छ।
वैज्ञानिक क्षेत्रमा शून्यसहितको अङ्कपद्धति, गणित र खगोलशास्त्रका उपलब्धिलाई विशेष स्थान दिइएको छ। आज दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने अङ्कहरूको इतिहासले प्राचीन ज्ञान र आधुनिक संसारबीचको निरन्तर सम्बन्ध देखाउँछ। यी योगदानले भारतीय उपमहाद्वीपको प्रभाव धार्मिक वा आध्यात्मिक क्षेत्रमा मात्र सीमित थिएन भन्ने स्पष्ट पार्छन्। गणना र वैज्ञानिक चिन्तनमा भएका विकास पनि यसको विश्वव्यापी प्रभावका आधार थिए।
पुस्तकले पाठकलाई विश्वइतिहासमा दक्षिण एसियाको स्थान पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ। ड्यालरिम्पलको केन्द्रीय तर्कमा प्राचीन भारतको शक्ति यसको व्यापारिक पहुँच, सांस्कृतिक आकर्षण र विचारको प्रसारमा देखिन्छ। सभ्यताहरूबीचको सम्पर्कले मानव समाजलाई कसरी परिवर्तन गर्छ भन्ने बुझ्न यो कृति उपयोगी छ। यसले आजको विश्व निर्माणमा प्राचीन दक्षिण एसियाका योगदानहरू अझै जीवित रहेको देखाउँदै इतिहासलाई व्यापक र परस्पर सम्बन्धित दृष्टिबाट प्रस्तुत गर्छ।






