‘ह्वाइट मुगल्स’: प्रेम, सांस्कृतिक मिलन र औपनिवेशिक द्वन्द्वको इतिहास
विलियम ड्यालरिम्पलको *‘ह्वाइट मुगल्स: लभ एन्ड बिट्रेयल इन एटिन्थ–सेन्चुरी इन्डिया’* अठारौँ शताब्दीको अन्त्य र उन्नाइसौँ शताब्दीको प्रारम्भकालीन भारतको वास्तविक घटनामा आधारित ऐतिहासिक कृति हो। सन् २००२ मा प्रकाशित यस पुस्तकले एक बेलायती अधिकारी र हैदराबादकी मुस्लिम कुलीन युवतीबीचको प्रेमलाई केन्द्रमा राख्दै तत्कालीन राजनीति, धर्म, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदानको जटिल संसार प्रस्तुत गर्छ। यो प्रेमकथासँगै ब्रिटिस साम्राज्य विस्तारले व्यक्तिगत जीवनमा पारेको प्रभावको अध्ययन पनि हो।
लेखक ड्यालरिम्पल सन् १९६५ मा स्कटल्यान्डमा जन्मिएका इतिहासकार तथा यात्रावृत्तान्तकार हुन्। क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका उनले भारतीय उपमहाद्वीपको इतिहास र संस्कृतिमाथि व्यापक अनुसन्धान गरेका छन्। उनका चर्चित कृतिहरूमा *‘सिटी अफ जिन्स’*, *‘द लास्ट मुगल’*, *‘रिटर्न अफ अ किङ’*, *‘द अनार्की’* र *‘द गोल्डेन रोड’* पर्छन्। ऐतिहासिक अभिलेखलाई जीवन्त कथाशैलीमा प्रस्तुत गर्नु उनको विशेषता हो। *‘ह्वाइट मुगल्स’* ले सन् २००३ को प्रतिष्ठित वुल्फसन इतिहास पुरस्कार जितेको थियो।

पुस्तकका प्रमुख पात्र जेम्स अकिलिस कर्कप्याट्रिक हैदराबादका निजामको दरबारमा इस्ट इन्डिया कम्पनीका प्रतिनिधि थिए। सन् १७९८ मा उनको भेट खैर–उन–निसासँग हुन्छ। उनी हैदराबादका प्रधानमन्त्रीको परिवारकी युवती थिइन्, जसको विवाह अन्यत्र तय भइसकेको थियो। दुवैबीच विकसित प्रेमसम्बन्धले पारिवारिक अपेक्षा, पर्दाप्रथा, धार्मिक भिन्नता र राजनीतिक स्वार्थका अनेक अवरोध सामना गर्छ। अन्ततः उनीहरूको विवाह हुन्छ र कर्कप्याट्रिकले इस्लाम धर्म स्वीकार गर्छन्।
कर्कप्याट्रिकको परिवर्तन विवाहमा मात्र सीमित रहँदैन। उनी स्थानीय पहिरन, भाषा, शिष्टाचार र दरबारी जीवनसँग गहिरो रूपमा घुलमिल हुन्छन्। यसले कम्पनीप्रतिको औपचारिक जिम्मेवारी र हैदराबादप्रतिको व्यक्तिगत आत्मीयताबीच तनाव सिर्जना गर्छ। केही भारतीय स्रोतका आधारमा पुस्तकले उनी हैदराबादको हितमा कम्पनीविरुद्ध गोप्य रूपमा सक्रिय भएको प्रसङ्गसमेत प्रस्तुत गर्छ। यसरी प्रेम, निष्ठा र राजनीतिक कर्तव्य एकअर्कासँग ठोक्किन्छन्। दरबारका षड्यन्त्र, गोप्य भेटघाट र कूटनीतिक चालहरूले कथालाई थप जटिल बनाउँछन्।
‘ह्वाइट मुगल्स’ शीर्षकले भारतीय जीवनशैली अपनाएका युरोपेलीहरूलाई जनाउँछ। ड्यालरिम्पलले कर्कप्याट्रिकको कथामार्फत त्यस समयका केही बेलायतीहरू स्थानीय समाजसँग विवाह, मित्रता, भाषा र धार्मिक अभ्यासबाट जोडिएका थिए भन्ने देखाउँछन्। उनीहरूको पहिचान जन्मभूमि वा छालाको रङले मात्र निर्धारण गर्दैनथ्यो। पुस्तकमा देखिने यस्तो सांस्कृतिक मिश्रणले पूर्व र पश्चिम सधैँ अलग तथा परस्पर विरोधी संसार थिए भन्ने धारणालाई चुनौती दिन्छ।
तर यो सम्बन्धको संसार क्रमशः साँघुरिँदै जान्छ। ब्रिटिस साम्राज्यवादी दृष्टिकोण कठोर बन्दै जाँदा जातीय श्रेष्ठताबोध र धार्मिक असहिष्णुताले मिश्रित परिवारहरूलाई प्रभावित गर्छन्। कर्कप्याट्रिकको मृत्युपछि खैर–उन–निसाको जीवन दुःख र असुरक्षातर्फ मोडिन्छ। उनीहरूका दुई सन्तानलाई बेलायत पठाइन्छ, जसले परिवारको विछोड र सांस्कृतिक जराबाट टाढिनुको पीडा देखाउँछ। छोरी किटीको पछिल्लो जीवन र भारतस्थित परिवारसँग पुनः सम्पर्कको प्रसङ्गले स्मृति तथा पहिचानको महत्त्व उजागर गर्छ।
पत्र, डायरी, सरकारी प्रतिवेदन तथा फारसी र उर्दू स्रोतहरूमा आधारित यो कृतिले व्यक्तिगत अनुभवबाट ठूलो ऐतिहासिक परिवर्तन बुझाउँछ। यसको महत्त्व प्रेमको भावुक चित्रणमा मात्र छैन; सत्ता र सामाजिक पूर्वाग्रहले मानिसहरूको सम्बन्ध कसरी बदल्छन् भन्ने देखाउनमा पनि छ। पाठकले यहाँ आत्मीयता र राजनीतिक असमानता सँगसँगै रहेको संसार भेट्छन्। त्यसैले पुस्तकले सांस्कृतिक मिलनको सम्भावनासँगै त्यसलाई कमजोर पार्ने औपनिवेशिक संरचनाहरूको प्रभावबारे पनि सोच्न प्रेरित गर्छ।






