थेम्सको लहरमा तमोरको स्पर्श : संक्षिप्त समीक्षा

कवयित्री: शान्ति लिम्बू
विधा: कविता सङ्ग्रह

शान्ति लिम्बूको थेम्सको लहरमा तमोरको स्पर्श मूलभूमिको स्मृति, प्रवासी जीवनको अनुभूति, नारी चेतना, पहिचान, प्रेम, प्रकृति र सामाजिक विद्रोहलाई समेटिएको समसामयिक कविता सङ्ग्रह हो। सङ्ग्रहको शीर्षकले नै यसको मूल संवेदना उद्घाटन गर्छ। बेलायतको थेम्स नदीले वर्तमान बसोबास र प्रवासी जीवनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने नेपालको तमोर नदीले जन्मभूमि, पुर्खा, संस्कृति र आत्मपहिचानलाई सङ्केत गर्छ। यसरी थेम्सको लहरमा तमोरको स्पर्श अनुभव गर्नु भनेको परदेशमा बसेर पनि आफ्नो माटो, इतिहास र पहिचानलाई जीवित राख्नु हो।

सङ्ग्रहका कविताहरू मुख्यतः ‘स्त्री, प्रकृति, देश र अरू’, ‘थेम्सको किनारमा, परदेशी र अरू’ तथा ‘सम्बन्ध, समाज र अरू’ गरी तीनवटा भावक्षेत्रमा विस्तारित छन्। विषयगत विविधता भए पनि सबै कवितालाई जोड्ने साझा सूत्र मानवीय संवेदना र अस्तित्वको खोजी हो।

कवयित्रीको नारीवादी चेतना सङ्ग्रहको सबैभन्दा सशक्त पक्ष हो। ‘किन किनारिन्छन् आमाहरू?’, ‘माइली (स्त्री)को आगमनमा कोही किन डराउँछ?’ र ‘अझै पितृसत्ताको आगो दन्किरहेको छ’ जस्ता कविताले नारीमाथि थोपरिएका सामाजिक विभेद, पितृसत्तात्मक सोच र दोस्रो दर्जाको व्यवहारमाथि तीखो प्रश्न उठाएका छन्। कवयित्रीका लागि नारी केवल पीडित पात्र होइनन्; उनी सृष्टिकर्ता, जीवनदाता, प्रतिरोधी शक्ति र परिवर्तनकी वाहक पनि हुन्। त्यसैले उनका कवितामा करुणासँगै विद्रोह र मुक्तिको स्वर सुनिन्छ।

प्रवासी जीवन सङ्ग्रहको अर्को प्रमुख आधार हो। ‘डायस्पोरिक जीवन’, ‘परदेशीले एउटा कुनामा साँचेर राखेको सपना’, ‘फगत हामी यहीं–कतै हराइरहेका छौँ’ र विशेषतः ‘थेम्स नदीको किनारै किनार’ कविताले विदेशमा अवसर खोज्दै गर्दा मानिसले भोग्ने एक्लोपन, स्मृति, विस्थापन र पहिचानको सङ्कटलाई प्रस्तुत गर्छन्। थेम्सको किनारमा हिँड्दा कवयित्रीले तमोर, फक्ताङलुङ, आफ्ना पुर्खा र गोर्खाली इतिहास सम्झनु व्यक्तिगत स्मृति मात्र होइन; त्यो समग्र नेपाली डायस्पोराको साझा अनुभूति हो।

प्रकृति उनका कवितामा सजावटका रूपमा मात्र आएको छैन। नदी, फूल, हिमाल, वर्षा, आगो, आकाश, बाटो र चराचुरुङ्गीहरू विचार तथा अनुभूतिका प्रतीक बनेका छन्। ‘प्राकृतिक र अप्राकृतिक मानिस’ कविताले प्रकृतिसँगको मानवीय दूरी र आधुनिक जीवनको कृत्रिमतामाथि प्रश्न गर्छ। त्यस्तै फूलले सङ्घर्ष र सौन्दर्य, आगोले पितृसत्ता र विद्रोह, नदीले समय, स्मृति र सभ्यताको निरन्तरतालाई जनाउँछ।

कविताहरू प्रायः मुक्तछन्दमा लेखिएका छन्। भाषा सरल, सहज, संवादधर्मी र पाठकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने किसिमको छ। प्रश्नात्मक शैली, सम्बोधन, पुनरावृत्ति र प्रतीकको प्रयोगले कवितामा भावनात्मक प्रभाव सिर्जना गरेको छ। यद्यपि केही कवितामा विचार र सन्देश अत्यन्त प्रत्यक्ष हुँदा काव्यात्मकता अलि कमजोर र अभिव्यक्ति गद्यात्मक बनेको अनुभव हुन्छ। केही स्थानमा दोहोरिएका भाव तथा अमूर्त शब्दलाई थप सम्पादन र सङ्क्षेपीकरण गरिएको भए कविता अझ घना र प्रभावशाली बन्न सक्थ्यो। तर यही सरलता सङ्ग्रहको सम्प्रेषणीय शक्ति पनि हो।

समग्रमा, थेम्सको लहरमा तमोरको स्पर्श नारी अस्तित्व, लिम्बू सांस्कृतिक पहिचान, गोर्खाली इतिहास, प्रवासी मनोविज्ञान र मानवीय सम्बन्धको जीवन्त अभिलेख हो। यसले बेलायत र नेपाललाई केवल दुई भूगोलका रूपमा होइन, एउटै मानिसभित्र बाँचिरहेका दुई भावनात्मक संसारका रूपमा जोडेको छ। नेपाली डायस्पोरिक साहित्यमा शान्ति लिम्बूको यो कविता सङ्ग्रह संवेदनशील, प्रश्नशील र पहिचानमुखी कृतिका रूपमा उल्लेखनीय छ।